توحید مفَضَّل (بیانات حضرت امام جعفر صادق در شگفتی‌های آفرینش انسان و جهان)، مفضل بن عمر جعفی، ترجمه علامه محمدباقر مجلسی
توحید مفضل اثری از امام صادق(ع) به روایت مفضل بن عمر(قرن 2) و ترجمه محمدباقر مجلسی(متوفای 1110ق) از عالمان بزرگ شیعه در موضوع عقاید است با تصحیح و ویرایش محمد نبی فربودی.
نوشتار حاضر ترجمه کتاب «توحید المفضل» گفتار و املایی از امام صادق(ع) به ابوعبدالله مفضل بن عمر جعفی کوفی(م 132ق) در باره خداشناسی است و از جمله آثار مهم در حوزه کلام و عقاید شیعه است. کتاب یاد شده با عناوین مانند «کتاب فکّر» یا «کنز الحقائق و المعارف» نیز شناخته شده است.
شروح و ترجمه‌های متعددی نیز بر این کتاب نوشته شده علامه مجلسی نیز این کتاب را همراه با شرح و بیان در بحارالانوار آورده است. گفته شده است ایشان توحید مفضل را در سال 1094ق براى شاه سلیمان و به جهت استفاده عموم به فارسى درآورده است.
این ترجمه با زبانی ساده و با ادبیاتی متداول در دوره علامه متداول بوده و قابل‌فهم برای عموم تدوین شده است. لازم به ذکر است که مترجم خود را ملزم به ترجمه مطابق آنچه در متن کتاب آمده ندانسته است. ازاین‌رو به دلایلی در ترجمه عبارات و فرازهایی از خود افزوده است که متن عربی فاقد آن است. مانند توضیحی که برای ابن ابی العوجاء ذکر کرده و در متن اصلی موجود نمی‌باشد. یا عبارت «واهی را از آن ملعون» در ترجمه که در متن عربی دیده نمی‌شود.
گاهی نیز از ترجمه برخی عبارات صرف‌نظر کرده است. مانند ترجمه «فاخبرته بما سمعته من الدهریین و بما رددت علیهما» که به عبارت «چون سخن ملحدان را به خدمت آن حضرت عرض کردم» اکتفا شده است. در حقیقت می‌توان گفت که نویسنده ترجمه‌ای نسبتا آزاد را از کتاب ارائه کرده است.
در پاورقی اثر شرح و توضیح برخی عبارات و مطالب و همچنین برخی از توضیحات علامه مجلسی بر توحید مفضل و تعلیقاتی از بحار بدون ارجاع به مصادر، آمده است.
نویسنده کتاب :
مفضل بن عمر از خواص شاگردان جعفر صادق و موسی کاظم بوده‌است. طبق آنچه در کتاب الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد شیخ مفید آمده، علی بن موسی الرضا در ضمن حدیثی بر او رحمت فرستاده و تبعیت او از ائمه را ستوده است. در عصر جعفر صادق و موسی کاظم در میان مردم کوفه وکیل آنان بوده، نیز از جانب جعفر صادق وظیفه داشت با اموالی که از طرف او در اختیارش گذاشته شده بود یا اجازه اخذ آن‌ها را از مردم داشت، میان مردم را اصلاح کند و اختلافها را بردارد. روایات بسیاری در فضیلت و برتری او از خود امامان رسیده‌است.
کتاب توحید مفضل از جمله یادگارهای معنوی حضرت امام صادق (ع) است که در آن از شگفتی های آفرینش سخن گفته شده است. از آنجا که مخاطب امام در این گفتار توحیدی ، مفضل – یکی شاگردان امام – بوده ، این اثر معنوی به توحید مفضل شهرت یافته است. این سخن منسوب به امام صادق (ع)، بارها به زبان فارسی ترجمه شده است. اینک ترجمه توحید مفضل به قلم آقای محمدمهدی رضایی و با پاورقی های خواندنی این مترجم موفق، به شیفتگان معارف دینی تقدیم می گردد. گفتنی است که نشر جمال، پیش از این، توحید مفضل را برای کودکان تهیه کرده و در مجموعه ای به نام دیدنی های خدا منتشر ساخته است.
امام صادق (ع ) این حدیث بلند را در چهار روز و چهار نشست ، بر یکی از یاران باوفای خویش, “مفضل بن عمر” املا فرموده است . شاید بتوان براى هر مجلس عنوانى کلى را بر شمرد:
مجلس اول : درباره شگفتیهاى آفرینش انسان | مجلس دوم : درباره شگفتیهاى آفرینش حیوان | مجلس سوم : درباره شگفتیهاى آفرینش طبیعت |مجلس چهارم : درباره ناملایمات و مصائب و برتری او از خود امامان رسیده‌است.
شرح کتاب :
علی بن طاووس از قول محرز بن سعید نحوی نقل می‌کند که مفضل ابن عمر الجعفی نامه‌ای به جعفر صادق نوشت مبنی بر اینکه کسانی هستند که نفی ربوبیت می‌کنندجواب چیست؟ مفضّل چهار جلسه نزد جعفر صادق شتافت و سخنان او را که به وی املاء می‌فرمود، مکتوب کرد. آن حضرت این رساله ر در جواب آن‌ها پرداخت که در بین اهل دین این رساله بسیار مشهور است و شهرت مفضل بیشتر به دلیل نقل این کتاب است.
سبب پیدایش کتاب :
مفضّل بن عمر روزی در نزدیک مزار شریف پیامبر اکرم نشسته بود که دید ابن ابی‌العوجاء (دهری مسلکِ معروف، وفات: ۱۵۵ هجری) با یکی از دوستانش به آنجا آمده و در ضمن صحبت‌هایش که برای اطرافیان مسموع بود، وجود خدا و نبوت پیامبر اسلام را منکر شد. مفضّل به شدت به سخنان او اعتراض کرد و او در جواب گفت که اگر از اهلِ کلام هستی حجت خود را بیاور و چنانچه از شاگردان جعفر بن محمد هستی باید بدانی که او زیاده از این، سخنان ما را شنیده و با متانت جواب گفته است؛ لذا به نحو شایسته با ما سخن کن. مفضل اندوهناک به نزد جعفر صادق می‌رود و ماجرا را برایش می‌گوید. جعفر صادق به او وعده می‌دهد که به‌طور خصوصی برایش از حکمت‌های آفرینش بیان فرمایدمفضل به خانه می‌رود و خوشحال از این وعده، خواب به چشمش نمی‌آید. روز بعد جعفر صادق او را به اندرون میبرد و شروع به درس کرده از توحید شروع می‌کند. بعد از ذکر چند جمله، مفضل اجازه می‌خواهد تا آنچه را امام می‌فرماید بنویسد. این درس‌ها در چهار جلسه به پایان می‌رسد و در ضمن آن برخی مسائل علوم طبیعیه توسط جعفر صادق بیان می‌شود.
چگونگی پیدایش کتاب :
چگونگی پیدایش کتاب را بطور خلاصه در اینجا اورده ایم که در کتاب کامل ان امده . مفضل در نزدیکی قبر رسول الله نشسته بود و زنادیق و ملحدان را در حال بحث و اشکال گیری به کار پیامبر و … دید و دیدن چنین شرایطی در ان مکان بر او سخت امد ناگاه از کوره در رفت و با لحنی تند انها را مذمت کرد انها نیز گفتند اگر اهل کلامی با تو بحث می کنیم و اگر از شاگردان جعفر صادق هستی او با ما با ملایمت صحبت می کند و…
اونیز نزد امام صادق (ع) رفته قضایا را شرح داد امام نیز به او گفت بامداد نزد ما ای تا بحث اصولی را بیاموزی و تا صبح روز بعد شوقی در دل او بود که خواب را برا وسخت کرد و…
و نتیجه ان نشست ها 4 روز و 4 مجلس است که در مورد حکمت های افرینش ها الهی برای انسان و حیوان و طبیعت و بلایا و … است که در واقعی در قیاس با زمان معجزه ایست که تا کنون نیز به برخی دست نیافته اند..
