پهلوی‌ها: خاندان پهلوی به روایت اسناد: مجموعه سه جلدی، فرهاد رستمی

تاریخ نگاری بدون تکیه بر منابع ، مدارک و اسناد معتبر به حوزه ی داستانسرایی و قصه گویی نزدیک خواهد شد و اولین وظیفه مورخ تکیه بر اسناد دست اول  و اصیل است.

برای مطالعه ی اسناد اصولا آنها را تقسیم بندی می کنند و در تقسیم بندی اسناد شیوه های گوناگونی وجود دارد. اما شیوه ی ارائه اسناد در مجموعه ی حاضر  بر مبنای افراد است . بدین صورت که هریک از افراد خاندان پهلوی تعدادی از اسناد را به خود اختصاص داده که ممکن است از اسناد محرمانه دولتی تا نامه های خصوصی و خانوادگی ، اسناد مالی و … مربوط به آن شخص در بخش مورد نظر آمده باشد . بدین ترتیب مجموعه حاضر از تنوع خاصی برخوردار است ، مضاف به اینکه  عکسها و اسناد ارائه شده برای اولین بار انتشار می یابد.

1. پهلوی ها – خاندان پهلوی به روایت اسناد – جلد 1 (رضاشاه پهلوی) به کوشش: فرهاد رستمی

اسناد مرتبط با رضاخان با موضوعات زیر در کتاب دسته بندی شده است:

خانواده رضاخان/ سواد و اطلاعات رضاخان/ همسران رضاخان/ رضاخان و کودتای 1299/ جمهوریخواهی رضاخان/ مجلس شورای ملی/ تجدد و تمدن/ جواهرات سلطنتی/ املاک و دارایی/ شهریور 1320/ تبعید رضاخان پهلوی

2. پهلوی ها – خاندان پهلوی به روایت اسناد – جلد 2 (فرزندان رضاشاه) به کوشش: جلال فرهمند، مختار حدیدی

بخشی از مهم ترین اسناد مرتبط با فرزندان رضاخان که با موضوعات زیر در کتاب دسته بندی شده است:

غلامرضا پهلوی و ملکه توران (فعالیت اقتصادی ملکه توران و غلامرضا پهلوی بطور مجرا ، ازدواج های ملکه توران و غلام رضا پهلوی بطور مجزا ، اخراج ملکه توران از دربار به دستور تاج الملوک)

 شمس پهلوی (نوجوانی، آشنایی و ازدواج با پهلبد ، تغییر مذهب ، شمس و جمعیت ادبی، انتخاب همسر برای محمد رضا ، فعالی اقتصادی و …)

 اشرف پهلوی ( در کودکی و نوجوانی ، اشرف و کودتای 28 مرداد 1332،  اشرف و قمار و قاچاق عتیقه و مواد مخدر ، خصوصیات اخلاقی اشرف)

فاطمه و محمود رضا پهلوی (  فاطمه و ازدواج با علی هیلر و ارتشبد خاتمی ، ارتشبد خاتمی و معاملات اسلحه ، فعالیتهای اقتصادی محمود رضا پهلوی ، محمود رضا و تجارت تریاک ، )

حمید رضا پهلوی( دوران نوجوانی و شایعه ولایتعهدی وی ، اخلاق و روحیات درد سر ساز، اخراج از دربار ، فرزندان و …)

عبدالرضا پهلوی(  اشتغال وی در مراکز دولتی  و درآمدهای اقتصادی وی ، ازدواج وی و مطرود شدن همسرش از دربار)

علیرضا و احمد رضا پهلوی ( تحصیلات و خصوصیات اخلاقی ، ولایتعهدی علیرضا و اختلافاتش با شاه، در آمد های اقتصادی ، مرگ در سانحه هوایی و …)

 3. پهلوی ها – خاندان پهلوی به روایت اسناد – جلد 3 (محمدرضا پهلوی) به کوشش: فرهاد رستمی

اسناد مرتبط با محمد رضا پهلوی که با موضوعات زیر در کتاب دسته بندی شده است:

بخش اول: دربار ( نامه های محمد رضا پهلوی، شرفعرضی ها، مسائل اقتصادی ، تبلیغات، تشریفات کل شاهنشاهی ، جشن های 2500 ساله ، تغییر تقویم ، اوامر شاهانه)

دوستان دربار( ارنست پرون، کرمیت روزولت، شاپور ریپورتر، پادشاهان مخلوع )

بخش دوم : روابط بین الملل( آمریکا ، شوروی ، انگلیس ، فرانسه ، آفریقای جنوبی، اسرائیل)

بخش سوم : سیاست داخلی( کودتای 28 مرداد 1332/انتخابات / مطبوعات/ اصلاحات ارضی ، ارتش ، نفت ، در آستانه اقلاب اسلامی)

توضیح جلد اول: در این مجموعه ؛ اسناد و مدارک مربوط به خاندان پهلوی گردآوری شده است .جلد اول از این مجموعه حاوی اسناد مربوط به رضاشاه و عصمت‌الملوک و تاج‌الملوک(همسران رضاشاه) است .در ابتدای این جلد شرح مختصری از زندگانی و اقدامات رضاشاه ذکر شده، سپس فهرست موضوعی اسناد، آن گاه تصویر اصل اسناد به همراه متن آن با ترتیب و طبقه‌بندی موضوعی آمده است .در بخش پایانی نیز عکس‌های متعددی از رضاشاه و خانواده و فرزندانش به چاپ رسیده است .کتاب با نمایه اسامی به پایان می‌رسد .

… در فاصله کودتای ١٢٩٩ تا شروع ماجرای جمهوریخواهی در نیمه دوم سال 1302رضا خان مترصد فرصتی بود تا احمد شاه را از عرصه قدرت ساقط سازد و بدین منظور سایه به سایه او حرکت می کرد و از ملاقاتهای او با افراد اطلاع می یافت و حتی فرمانده گارد سلطنتی گزارشهای مبسوط و بی وقفه ای از رفتار احمد شاه برای او می فرستاد.

اگرچه جمهوریخواهی و رضا خان ماهیتاً با هم در تضاد بودند اما می توان گفت یکی از پیامدهای آن جریان٬ به مثابه آزمونی برای شناخت حساسیتها و واکنشهای جامعه محسوب می شد و اگرچه جمهوری تحقق نیافت اما چنانکه خواهیم دید به تحکیم موقعیت و افزایش قدرت رضاخان منجر شد و البته لازم است یادآوری شود که رضاخان بر اساس قول و قرار خود با ژنرال آیرونساید نمی بایست بشخصه اقدامی بر ضد سلطنت احمد شاه انجام دهد…

رضا پهلوی (زاده ۲۴ اسفند ۱۲۵۶ آلاشت مازندران و درگذشته ۴ مرداد ۱۳۲۳ ژوهانسبورگ، آفریقای جنوبی) معروف به لقب‌های رضاخان، رضاخان میرپنج، رضاخان سردارسپه و پس از آن رضاشاه، نخست وزیر ایران از سال ۱۳۰۲ تا ۱۳۰۴ و پادشاه ایران از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ خورشیدی و بنیانگذار دودمان پهلوی بود. پادشاهی رضاشاه پایان فرمانروایی قاجاریان و آغاز دوران رژیم پهلوی بود. او در آلاشت سواد کوه به دنیا آمد و محل زندگی‌اش در کودکی به عنوان «زادگاه بنیان‌گذار پهلوی» نامیده می‌شد و امروز، موزه مردم‌شناسی شهرستان آلاشت است.

رضا که کودکی یتیم بود دوران خردسالی را در فقر گذراند. از نوجوانی به نظام پیوست و مدارج ترقی را پیمود. در کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، نیروهای قزاق به فرماندهی رضاخان تهران را اشغال کردند . رضاخان ابتدا در مقام وزیر جنگ، بسیاری از ناآرامی‌ها و راهزنی‌ها را از بین برد. در ۳ آبان ۱۳۰۲ رضاخان با فرمان احمدشاه قاجار به نخست‌وزیری منصوب شد و ابتدا تلاشی در جهت جمهوری‌خواهی کرد. ولی در سال ۱۳۰۴ به پادشاهی رسید. وی سرانجام در سال ۱۳۲۰، پس از اشغال ایران به دست متفقین، تحت فشار بریتانیا مجبور به ترک سلطنت گردید و سه سال بعد در شهر ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی درگذشت.

پادشاهی رضاشاه شاهد ایجاد نظم نوین بود. او برای تضمین قدرت مطلق خود، روزنامه‌های مستقل را بست، مصونیت پارلمانی را از نمایندگان گرفت و احزاب سیاسی را از بین برد. او با تبدیل مجلس به نهادی مطیع و تشریفاتی توانست وزرای دلخواه خود را تعیین کند. به علاوه وی با پشتیبانی دربار به مصادره زمین‌های حاصل خیز مازندران پرداخت و به زودی به ثروتمند‌ترین مرد ایران تبدیل شد. حزب تجدد که صادقانه از رضاشاه پشتیبانی کرده بود، نخست جای خود را به حزب ایران نو و سپس حزب ترقی (سازمانی به تقلید از حزب فاشیست بنیتو موسولینی و حزب جمهوری خواه مصطفی کمال آتاترک) داد. ولی همین حزب ترقی نیز به زودی به گمان اینکه اندیشه‌های خطرناک جمهوری خواهانه دارد برچیده شد….

رضاشاه در طول زندگی خود و حتی پس از آن به دلایل گوناگون به القاب مختلفی خوانده شده‌است. در جوانی به نام ناحیه‌ای که از آن برخاسته بود «رضا سوادکوهی» نامیده می‌شد. با ورود به نظامی‌گری به مناسبت استفاده از مسلسل ماکسیم به «رضا ماکسیم» و بعدها به «رضاخان» و سپس، با ذکر درجه نظامی‌اش، به «رضاخان میرپنج» شناخته شد. پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ و به دست گرفتن وزارت جنگ و فرماندهی کل قوا، او را «سردار سپه» می‌خواندند. پس از رسیدن به پادشاهی و گزیدن نام خانوادگی پهلوی به «رضاشاه پهلوی» (پیش از این نام خانوادگی در ایران رایج نبود؛ رضاشاه نخستین بار استفاده از نام خانوادگی را اجباری کرد) شناخته شد. در سال ۱۳۲۸ با تصویب مجلس شورای ملی به او لقب «رضاشاه کبیر» داده شد….