گفتمان ادبیات سیاسی ایران در آستانه دو انقلاب، علی اکبر امینی
کتاب «گفتمان ادبیات سیاسی ایران در آستانه دو انقلاب» نوشته دکتر علیاکبر امینی که چاپ دوم آن پس از ۹ سال از سوی انتشارات اطلاعات منتشر شده، به مشروطه و انقلاب اسلامی میپردازد که درباره وقوعشان فرضیات گوناگونی مطرح شده اما به گمان نویسندۀ این کتاب که استاد علوم سیاسی دانشگاه است فرضیهای که از روایی و کارآیی بیشتری برخوردار است، فرضیۀ فرهنگی است. به این معنی که فرهنگ در معنی گستردهاش، مهمترین عامل شکلگیری و پیروزی این دو انقلاب بوده است، البته این فرهنگ را بیشتر به شکل ادبیات سیاسی و در قالب گفتمانی میتوان تبیین کرد. در اینجا منظور از گفتمان و رویکرد گفتمانی، مجموعۀ عوامل تاثیرگذار بر ذهن و زبان و رفتار و کردار مردم است؛ از دین و مذهب و ایدئولوژی گرفته تا شعر و ادب و هنر. از شعارهایی با درون مایه مذهبی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی گرفته تا موسیقی و ترانه و تصنیف و نمایش و روزنامه و شبنامه! در این کتاب از همه این عوامل به ایجاز و اختصار سخن به میان آمده است.
کتاب گفتمان ادبیات سیاسی ایران در آستانه دو انقلاب انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی، این دو پدیده شگفتانگیز تاریخ یکصد ساله اخیر ایران،اگر به درستی شناخته و شناسانده شوند، میتوانند نقاب از رخ بسیاری از رازها و رمزها و خویها و بایدها و نبایدها برکشند. در هر دو انقلاب ، نشانهای برجستهای از صفا، سادهدلی، ایثار، وطندوستی، عدالتجویی و آزادیخواهی میتوان یافت، همچنان که میتوان جای پای حقد، حسد، کینه، توطئه، تهمت و دروغ را نیز در سنگفرش کوچههای تاریخشان دید! در میان کسانی که در مورد این دو پدیده تاریخی سخن گفتهاند، هم قلمهای سلیم و سالم دیده میشود و هم قلمهای کینه توز و انتقامجو و حتی در پارهای موارد دروغزن و دریک کلام ناسالم!
این اثر به مثابه قطره ای است که بر روی دریای کرانه ناپدید ادب و فرهنگ ایران فرو می چکد و مدعی کشف و اکتشافی هم نیست اما آرزومند است که فتح بابی باشد برای مطالعات همه جانبه و عمیق و گسترده این ادبیات “غریب” افتاده! “غریب” زیرا هنوز بسیاری از ابعاد، اجتماعی، انسانی، سیاسی، فلسفی، عرفانی و زیباشناختی آن مورد بحث و نقد گسترده قرار نگرفته است. چه کسی می تواند منکر شود که تنها فردوسی و مولانا هر یک به تنهایی چندین تحلیل را می توانند به خود اختصاص دهند، تا چه رسد به آنکه همه این قله های سر بر آسمان سای ادب و فرهنگ ایران زمین را خواسته باشیم از نظر بگذرانیم. البته خواننده می داند که هدف تحلیل گفتمانی همه گفتار و آثار این بزرگان نیست که کاری است غیر ممکن، بل منظور این است که نظری بر گفتمان سیاسی و اجتماعی بعضی از این بزرگان بیندازیم و بر یکی دو جریان تکیه کنیم.
