دین و دولت در ایران (نقش علما در دوره قاجار)، حامد الگار، ترجمه ابوالقاسم سری

“دین و دولت در ایران” اثری است به قلم پرفسور “حامد الگار” که با محوریت “نقش علما در دوره قاجار” به رشته‌ی تحریر در آمده است. این کتاب سیصد و هشتاد صفحه، با بررسی رابطه‌ی دین و دولت در ایران” طی چهارده فصل، نقش “علما در دوره قاجار” را برجسته نموده و از جهات مختلف تجزیه و تحلیل می‌نماید. “حامد الگار” در فصل نخست، مبانی نفوذ روحانیان را تشریح می‎کند و موقعیت مجتهدان را از نظر تعلیمات و عقاید شیعه، در کنار وظایف عملی آنها، منبع درآمدشان و عوامل کلی تعیین‌کننده‌ی نقش آنها و گرایششان به دولت، زیر ذره‌بین می‌برد.

فصل دوم با عبور از زمینه‌های تاریخی حکومت صفویه، افشاریه و زندیه، به دوران حکومت قاجار می‌رسد و به مباحث تجدد مذهبی و شیعی، تشکیل سلسله‌ی قاجار و ارتباط آغامحمدخان قاجار با علما می‌پردازد. سیاست روحانی فتحعلی‌شاه قاجار، عباس‌میرزا و قائم‌ مقام فراهانی از دیگر مطالب این کتاب هستند و حوادث پس از جنگ و واکنش علما نسبت به هنری مارتین مبلغ، محتوای فصل پنجم را تشکیل می‌دهند.

فصول بعدی کتاب “دین و دولت در ایران” به قلم پرفسور “حامد الگار” به ترتیب به حکومت محمدشاه، سال‎های اولیه‎ی حکومت ناصر‌الدین شاه، پیدایش فرقه‌های بابیت و بهائیت و واکنش علما به آن، میرزا حسین‌ خان سپهسالار و سقوط وی، میرزا ملکم خان و سید جمال‌الدین اسدآبادی در قامت دو پیشگام دگرگونی، لغو امتیاز تنباکو و عواقب و نتایجی که به دنبال داشت، مخالفت روحانیون با امین‌الدوله و امین‌السلطان و نهایتا علما و آغاز جنبش سرنوشت‌ساز مشروطه اختصاص دارد. در پایان کتاب، نمایه‌هایی از سفرنامه‌ها، رسائل، سلسله، نژادها، طوایف، امتیازات، انحصارات، جنگ‌ها، انجمن‌ها، بانک‌ها، فرقه‌های سیاسی، آیین‌ها، شعار‌ها، آرمان‌ها و جنبش‌ها نیز ارائه شده است.

درباره نویسنده

حامد الگار (زادهٔ ۱۹۴۰ میلادی) استاد مطالعات اسلامی و زبان فارسی در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی می‌باشد. زمینه تخصصی الگار تاریخ تشیع در ایران (مخصوصاً قرن‌های ۱۹ و ۲۰ میلادی) و تصوف (مخصوصاً نقشبندیه و پیشرفت آن در آسیای میانه، هندوستان، کردستان، ترکیه و بالکان) می‌باشد. الگار مدرک لیسانس و دکترای خود را از دانشگاه کمبریج گرفته و از دانشگاه تهران دکترای افتخاری دریافت کرده‌است او بیش از صد مقاله در دانشنامه ایرانیکا تألیف کرده‌است. الگار که متولد انگلیس بوده بعدها به دین اسلام و سپس به مذهب تشیع گرویده‌ است. وی همچنین آثاری از متفکران سیاسی معاصر شیعه را به انگلیسی ترجمه کرده‌است که کتاب ولایت فقیه اثر سید روح‌الله خمینی و آثاری از علی شریعتی، مرتضی مطهری، سید محمود طالقانی از آن جمله است. نوشته‌های او به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه و منتشر شده‌است. او همچنین در سال ۱۳۵۸ دیداری خصوصی با سید روح‌الله خمینی داشته‌است.

درباره مترجم

پرفسور دکتر ابوالقاسم سری، ادیب، شاعرو نویسندهء توانا از سخنسرایان معاصر به شمار است او فرزند مرحوم سید ابراهیم سری پوده ای است ودر سال 1312 خورشیدی در اصفهان از مادری دانشمند و علامه به نام رباب آغا چشم به جهان گشود. وی پس از آموختن دانش های آغازین نزد پدر و گذراندن دبستان و دبیرستان در دانشگاه تهران از درسگاه بزرگانی چون روان شادان: دکتر محمد معین، ابراهیم پور داوود، علامه جلال الدین همائی،‌ عبدالحمید بدیع الزمانی، بدیع الزمان فروزانفر، آقای دکتر ذبیح ا… صفا و جز آنان دانش اندوخت تا اینکه حدود سال 1350 خورشیدی در رشتهء زبان و ادبیات فارسی به دکترای ادبیات نائل آمد، آنگاه جهت تکمیل تحقیقات و پژوهش های علمی در طی سفری به آمریکا، زمانی در دانشگاه (هاروارد) و مدتی در دانشگاه (کلمبیا) در راه دانش اندوزی رنج برد.

قسمت هایی از کتاب دین و دولت در ایران

 چون اجرای اوامر و نواهی شرع انور در جمیع امور اجتماعی و سیاسی از مقتضیات دین مبین اسلام است، لذا روابط رجال دین با مقامات دولتی و کشمشکی که میان آنان رفته برای تعیین سرنوشت جامعه و سیطره بر عقول و قلوب ملت همواره از مسائل مهم تاریخ ایران در دوره اسلام بوده است. با توجه به این مطلب راقم این سطور علی رغم کمی بضاعت و اندکی استطاعت در ایام تحصیل در دانشگاه کمبریج انگلستان به نوشتن کتاب حاضر دست زد. این کتاب تحقیقی است تفصیلی که پیرامون یکی از جالب ترین و مهم ترین مراحل کشمکش مزبور یعنی دورۀ قاجار و مخالفت عدۀ کثیری از مراجع دینی آن زمان با دستگاه استبدادی قاجاری نوشته شده است. این تحقیق که در وهلۀ اول به عنوان پایان نامه رساله دکترا از دانشگاه کمبریج در سال ۱۹۶۵ میلادی به رشتۀ تحریر درآمده بابرخی تعدیلات و تصحیحات در سال ۱۹۶۹ میلادی به زبان انگلیسی به وسیلۀ دانشگاه کالیفرنیا انتشار یافت و اینک ترجمۀ فارسی آن در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار می گیرد. برای هر ایران شناس خارجی باعث اعلی درجه افتخار است که تحقیقات او در زمینۀ تاریخ و ادب و فرهنگ ایران به فارسی ترجمه شود و در خود ایران منتشر گردد. البته در ضمن هم باید اذعان کرد که به حکم «اهل البیت ادری بما فی البیت» مسلما خوانندگان محترم ایرانی از خوانندگان خارجی به مراتب بهتر و بیشتر بر تاریخ و فرهنگ وطن خود مطلع اند و سهو خطاهایی که ممکن است بر نظر اروپایی پوشیده باشد کمتر احتمال می رود بر خواننده ایرانی نیز مخفی بماند.