دوره تاریخ غرب باستان: روم باستان (جلد 4)، شهریار زرشناس
معرفی کتاب روم باستان
همه آثاری که به زبان فارسی درباره غرب باستان منتشر شده یا ترجمه هستند و یا از منظر مشهورات مدرنیستی به غرب نگاه کرده است. در دوره چهارجلدی «تاریخ غرب باستان»، برای اولین بار از منظر آرمان های انقلاب اسلامی و تفکر دینی به موضوع پرداخته شده است، اولا روایتی از غرب باستان است و ثانیا با همان منظری که گفته شد مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. این دوره به 4 جلد محدود نمی شود. انتشار کتاب «تولد غرب مدرن» آغاز مجموعه چند جلدی دیگری است که قرار است همان روایت و تحلیلی که در موضوع غرب باستان انجام شد را این بار درباره غرب مدرن ادامه دهد. نویسنده معتقد است که ما در محورهای مختلفی مورد تهاجم فرهنگی قرار گرفته ایم که یک محور مهم و تاثیرگذار آن محور اندیشه های نظری و تئوریک است که متاسفانه توجه جدی هم به آن نشده است. این کتاب ها با این انگیزه نوشته شده تا پاسخی به این تهاجم پیوسته باشد. این 6 جلد کتاب شامل یک دوره 4 جلدی «تاریخ غرب باستان» و یک دوره 2 جلدی «مطالعات غرب شناسی بنیادین» است. عناوین دوره «تاریخ غرب باستان» به این شرح است: جلد اول: یونان، از روزگاران کهن تا قرن 6 قبل از میلاد جلد دوم: فراز و فرود یونان کلاسیک جلد سوم: دوران هلنیسم( یونانی مآبی) جلد چهارم: روم باستان و دوره 2 جلدی «مطالعات غرب شناسی بنیادین» نیز شامل این دو جلد است: جلد اول: تولد غرب مدرن جلد دوم: آغاز یک پایان.
روم باستان و ریشه‌های پیدایش، رشد و در نهایت انحطاط آن، که مصادف است با پایان دوره غرب باستان، موضوع چهارمین جلد از دوره تاریخ غرب باستان نوشته شهریار زرشناس است. این مجلد از سه فصل اتروسک‌ها این قوم ناشناخته، جمهوری روم و در نهایت در فصل سوم امپراتوری روم و پایان غرب باستان تشکیل شده است.
نویسنده در ابتدای فصل اول به نکته مهمی اشاره می‌کند و آن اینکه، اگرچه اطلاعات دقیق و روشنی در رابطه با تاریخ روم باستان، مشخصات و مختصات فرهنگی و تمدنی آن در اختیار نیست اما تمدن روم باستان به‌شدت و به طور انکارناپذیری تحت تأثیر تمدن یونان بوده است.
در ادامه این فصل عنوان می‌شود که از میان تمام قبایلی که در تاریخ روم باستان نقش داشته‌اند، تأثیر اتروسک‌ها، که منشأ و ماهیت آن‌ها چندان روشن نیست، مشهودتر است، به طوری که از نیمه قرن هشتم پیش از میلاد به بعد می‌توان از شکل‌گیری یک تمدن اتروسکی در ایتالیا سخن گفت. در این فصل آمده است که رومیان در روز ۲۲ آوریل سال ۷۵۳ قبل از میلاد شهر رم را تأسیس کرده‌اند و نیز در رابطه با نحوه تأسیس شهر رم، روایت اسطوره‌ای ویل دورانت از این واقعه در صفحه ۲۰ کتاب نقل شده است.
اقدام بعدی اتروسک‌ها تأسیس دولت شهرهایی است شبیه به آنچه در یونان دیده شده است و ادامه این حرکت هم قابل پیش‌بینی خواهد بود و آن پدید‌آمدن گروه‌های آریستوکرات از اختلاف میان طبقات مردم است. در پی این حوادث اتروسک‌ها بر نقاط مختلف ایتالیا مسلط می‌شوند. عناوین بعدی که در این فصل از کتاب به آن‌ها پرداخته می‌شود قدرت نظامی و جنگ‌های توسعه‌طلبانه اتروسک‌ها در قرن ششم پیش از میلاد، مذهب، زبان، هنر و زندگی اجتماعی این قوم است. قسمت مهم این فصل را شرح واقعۀ کودتا در رم و چگونگی تأسیس جمهوری روم شامل می‌شود. این اتفاق با کودتای آریستوکرات‌های رمی علیه آخرین پادشاه رم یعنی تارکوینیوس سوپربوس در سال ۵۰۹ پیش از میلاد آغاز می‌شود.
همان‌گونه که از مطالعۀ دیگر مجلداتِ این دوره چهار جلدی به دست می‌آید، تأسیس جمهوری روم به زمانی برمی‌گردد که عصر طلایی یونان باستان به غروب خود نزدیک شده است و ویژگی‌های این تمدن، لاجرم این بار در جمهوری روم ظاهر می‌شود.
شهریار زرشناس در انتهای فصل اول می‌نویسند:
«جمهوری روم، که در سال ۵۰۹ پیش از میلاد متولد شد، تجسم ظهور تاریخ غرب در دشت لاتیوم و در ایتالیا بود. با غلبه روم، صورت تاریخی غرب باستان بر ماده تاریخ شرق (که در ایتالیای باستان، تمدن اتروسکی یکی از نمایندگان اصلی آن بود) حمل گردید. تمدن اسطوره‌ای اتروسکی، ماده‌ای برای تاریخ غرب باستان گردید و بدینسان جمهوری روم به عنوان نماینده و تجسم روح غرب باستان، با سیطره بر اتروسک و دیگر نمایندگان میراث تاریخ شرقی و اسطوره‌ای، حلقه تازه‌ای از بسط تاریخ غرب کاسموسانتریک را آغاز کرد.»
نویسنده در ابتدای فصل دوم، تمدن روم را به دو بازۀ زمانی یعنی از ۵۰۹ ق.م. تا ۲۷ ق.م. و از ۲۷ ق.م. تا زمان انقراض جمهوری روم و عالم غرب باستان در قرن چهارم میلادی تقسیم می‌کند و سپس ویژگی‌های این تمدن و شباهت‌ها و تفاوت‌های آن با تمدن یونان را برمی‌شمارد.
در قسمت جمهوری روم و ستیز میان پاتریسین‌ها و پلبین‌ها، سابقه خانوادگی و تاریخی این دو گروه و سپس ستیز میان آن‌ها در قرون شش و پنج ق.م. و در ادامه غلبه وجه نظامی جمهوری روم بر دیگر وجوه آن و جنگ‌های متعدد این نظام حکومتی بررسی شده است.
توسعه‌طلبی و تجاوزات جمهوری روم تا قرن سوم پیش از میلاد ادامه می‌یابد تا اینکه در این قرن با قدرت استعماری دیگری به نام کارتاژ روبه‌رو می‌شوند و سه جنگ بزرگ پونیک رخ می‌دهد. در انتهای دو جنگ اول، روم پیروز بزرگ است تا جایی که دکتر زرشناس به نقل از دان ناردو می‌نویسد:
«دریای مدیترانه به دریاچه روم بدل گردیده بود. بعد از این دو جنگ است که یونان و مقدونیه نیز به مستعمرات جمهوری روم اضافه می‌شوند و در ادامه دامنه متصرفات جمهوری روم، آسیای صغیر و مصر را نیز دربر می‌گیرد.»
نویسنده در ادامه ماهیت جمهوری روم، بعد از این به اصطلاح فتوحات را آشکار می‌کند و وجه استعماری و برده‌داری آن را، که باعث قیام‌های متعددِ بردگان می‌شود، از دلایل ضعف و انحطاط جمهوری روم و غرب باستان عنوان می‌کند. هرچند در دوره‌هایی از تاریخِ جمهوری روم اقدامات اصلاحگرانه‌ای انجام می‌شود اما این اقدامات تأثیری بر روند انحطاط غرب باستان نمی‌گذارند. سرانجام بعد از اینکه جمهوری به امپراتوری تبدیل می‌شود و سپس سلسله‌های مختلف اعم از فلاوین‌ها و آنتونین‌ها بر روم حکومت می‌کنند، جنگ‌های داخلی و حملات قبایل ژرمن، امپراتوری روم را به پایان خود نزدیک می‌کند.
پایان این کتاب، پایان دوره چهار جلدی غرب باستان است و نویسنده در ادامه این روند، دوره های تاریخی بعدی از جمله قرون وسطی و رنسانس را در مجلداتی دیگری از همین انتشارات بررسی می کند.
درباره نویسنده:
شهریار زرشناس نویسنده و پژوهشگر حوزه‌ی فلسفه و سیاست، در سال ۱۳۴۴ در تهران و در خانواده‌ای آملی متولد شد. زرشناس عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و همچنین مشاور فرهنگی دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی بوده است. او سابقه‌ی تدریس دروسی مثل تاریخ تمدن، فلسفه و جامعه‌شناسی در دانشگاه را نیز داشته است.
زرشناس کودکی خود را به علت شغل پدر و بیماری مادر در کنار پدربزرگ و مادربزرگش گذراند. از یازده‌سالگی شیفته‌ی مطالعه شد به‌طوری که در پانزده‌سالگی مدرسه را رها کرد و شبانه‌روز در خانه به مطالعه پرداخت. در همان سال‌ها، کتاب خریدن از سوی خانواده به دلیل نگرانی در مورد سلامتی‌اش برای او منع شد و زرشناس پولی بابت خرید کتاب نمی‌گرفت. همین امر پای او را به کتابخانه قلهک باز کرد، جایی که او از هشت صبح تا هفت عصر در آن مشغول خواندن بود. به گفته‌ی خود زرشناس، آشنایی او با فلسفه در کودکی از طریق مجموعه کتاب‌هایی بود که موسسه‌ای به نام «در راه حق و اصول» منتشر می‌کرد که آن زمان تحت ریاست آیت‌الله مصباح قرار داشت؛ کتاب‌های کوچکی که تلاش داشت فلسفه را به صورت سیستماتیک اما ساده آموزش دهد. شهریار زرشناس در نهایت برای تکمیل تحصیلات خود به کشور یوگسلاوی رفت و ۶-۷ سالی را در آنجا زندگی کرد. زرشناس به تحصیل روانشناسی در مقطع دکتری در کشور کرواسی پرداخت، اما به دلیل عدم پذیرش موضوع پایان‌نامه از سمت دانشگاه، موفق به اخذ مدرک و اتمام تحصیلات خود نشد. او بعدتر از سمت شورای عالی انقلاب فرهنگی نشان عالی فرهنگ و درجه‌ی دکتری گرفت. زرشناس در تمام این سال‌ها وقت خود را صرف پژوهش و نوشتن کرده است. او در دوره‌ی سردبیری شهید آوینی بر ماهنامه‌ی سوره، از نویسندگان این نشریه و سردبیر ماهنامه‌های شرق در دهه‌ی هفتاد بوده است. تا کنون بیش از بیست اثر از زرشناس به چاپ رسیده است. در ادامه به معرفی مختصر برخی از آثار او می‌پردازیم.
یکی از مهم‌ترین آثار زرشناس، مجموعه‌ای شش‌جلدی به نام «اندیشه در بحران» است که در آن به مهم‌ترین ایده‌ها و مبانی نظری متفکران غربی پرداخته است. این مجموعه برای علاقه‌مندان مباحث فلسفه و جامعه‌شناسی مناسب است. جلد اول به بررسی اندیشه‌های فروید و جریان فرویدیسم پرداخته است. ایده‌ها و نظریات برلین، فریدمن و راولز در جلد دوم این کتاب بررسی شده‌اند. زرشناس در جلد سوم این مجموعه به مبانی نظری نئولیبرالیسم و سرمایه‌داری مدرن پرداخته است و زندگی و نظریات فون هایک و ریچارد رورتی را مورد بررسی قرار داده است. جلد چهارم این مجموعه به بیان آرای ریمون آرون و رولان بارت و جلد پنجم به اندیشه‌های سارتر و کاسیرر اختصاص داده شده است. زرشناس در جلد آخر این مجموعه به طور اجمالی به نظریات لکان، آرنت، هابرماس و یونگ پرداخته و جایگاه آنان را در تاریخ اندیشه‌ی مدرن مشخص کرده است. این مجموعه توسط انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است.
«نگاهی کوتاه به تاریخچه روشنفکری در ایران» کتاب دیگری از شهریار زرشناس است که در دو جلد و توسط نشر معارف منتشر شده است. او در جلد اول این مجموعه نخست به ماهیت اندیشه‌ی اومانیستی و نهضت روشنگری در غرب پرداخته و سپس جریان تجدد و روشنفکری غرب‌زده در ایران دوره‌ی قاجار را بررسی کرده است. نسل دوم جریان روشنفکری در ایران در دوره‌ی مشروطه و پهلوی اول در جلد دوم ابن مجموعه مورد پژوهش قرار گرفته است.
«ماهیت سرمایه‌داری مدرن» یکی دیگر از آثار زرشناس است که توسط نشر معارف به چاپ رسیده است. این کتاب تلاش می‌کند تا به صورت اجمالی به ماهیت سرمایه‌داری و مؤلفه‌های آن بپردازد. او در این کتاب تلاش می‌کند تا مقایسه‌ای بین دستگاه فکری سرمایه‌داری و مبانی اسلام انجام دهد و همچنین به پیامدهای جهانی سرمایه‌داری همچون فقر و نابرابری بپردازد.
«نئولیبرالیسم ایرانی و تهاجم فرهنگی» نیز توسط نشر معارف منتشر شده است. این اثر به انقلاب اسلامی به‌عنوان لحظه‌ی گذار تاریخ از سلطه‌ی غرب پرداخته است. شهریار زرشناس در این کتاب به آثار سلطه‌ی غرب بر تاریخ و جهان پرداخته است و انحطاط و وضعیت بحرانی تفکر غربی را گوشزد کرده است. همچنین نویسنده در این کتاب به طور خاص با تمرکز بر ایران و تاثیر تفکر منحط غرب و تهاجم فرهنگی بر آن، به بازخوانی تاریخ ایران معاصر پرداخته است.
«پیش‌درآمدی بر رویکردها و مکتب‌های ادبی»، «مبانی نظری غرب مدرن»، «تکنوکراسی»، «واژه‌نامه سیاسی-فرهنگی» و «گفت‌وگو با امروز» از دیگر آثار این نویسنده هستند.
