اندیشه در بحران؛ دفتر اول (فروید و فرویدیسم در نگاهی کوتاه)، شهریار زرشناس
مجموعه شش جلدی اندیشه در بحران به قلم دکتر شهریار زرشناس به مبانی فکری و اندیشه تعدادی از متفکران غربی پرداخته است.
در کتاب اول این مجموعه دکتر زرشناس نگاه کوتاهی به به فروید و فرویدیسم انداخته است و مطالبی همچون زمانه و زندگی فروید ، روانشناسی و روانکاوی او، تفسیر فروید از انسان، دین و اخلاق از نظر فروید و… را بررسی کرده است. فروید، مبدع روانکاوی و یکی از شخصیتهای مؤثر در تکوین روانشناسی مدرن است. فروید در تعریف خود از بشر مدرن و مفروضاتی که در هیئت روانکاوی ارائه کرده، بحران مدرنیته و عالم مدرن را نیز بازشناسی کرده است. فروید، فهمی «سکولار – قومانگارانه» دارد و دین را از مقوله اوهام میداند.
جلد دوم این مجموعه به زندگی و ابعاد فکری آیزایا برلین، میلتون فریدمن و جان راولز اختصاص دارد. اندیشههای فردریش فون هایک و ریچارد رورتی در دفتر سوم این مجموعه بررسی شدهاند، سرمایهداری مدرن و ایدئولوژیهای نئولیبرالیسم هم در این جلد معرفی و بررسی شدهاند. در دفتر چهارم به آرا و زندگی ریمون آرون و نظم و نظام لیبرال سرمایهداری و افکار و زندگی رولان بارت پرداخته شده است. دفتر پنجم به ژان پل سارتر و ارنست کاسیرر و اندیشههای آنها اختصاص دارد و دفتر ششم به آرای لکان، آرنت، هابرماس و یونگ میپردازد.
بریدهای از کتاب اندیشه در بحران
فروید در کتاب توتم و تابو به دنبال آن است تا تاریخ بشر را بر پایهٔ عقدهٔ اودیپ مدعاییاش تفسیر و تحلیل کند. فروید مدعی است که هزاران سال پیش، در روزگاری که به ادعای او انسانها «گلهوار» در اعماق جنگلها زندگی میکردند و پدر با استبداد بر خانواده حکم میراند و تمتع از زنان را منحصر به خود کرده بود، زمانی فرامیرسد که پسران جوان بر پدر طغیان میکنند و پدر را به قتل میرسانند تا بتوانند زنان او را (درواقع مادران خود) را از آنِ خویش کنند. بنا به روایت فروید، پسران پس از به قتل رساندن پدر و کامگیری از مادر دچار اندوه و احساس گناه میشوند و به منظور غلبه بر این احساس گناه، قانون منع زنا با محارم (ازدواج با مادر و خواهر) را وضع میکنند و هر سال در سالگرد حادثهٔ قتل پدر مراسمی آیینی اجرا میکنند و حیوانی را که توتم خانواده و قبیله است و به مدعای فروید نمادی از پدر خانواده محسوب میشود، میخورند. فروید توتم را نمادی از احساس گناه نسبت به قتل پدر و حرمتگذاری به آن و تابو را نیز قاعدهٔ وضعشدهای به منظور جلوگیری از تکرار ماجرای قتل پدر میداند. فروید مدعی است ماجرای قتل پدر و احساس گناهِ پیامد آن در ناخودآگاه هر فرد انسانی وجود دارد و در پروسهٔ تطور روانی هر کودک در ذهن او تجربه میشود. از نظر فرویدیسم، دین و اخلاق محصول تعمیم توتم و تابو هستند. بدینسان، فروید میکوشد عقدهٔ اودیپ را محصول یک اتفاق واقعی در زندگی نیاکان جنگلنشین بشر (یعنی واقعهٔ قتل پدر) بداند و بر پایهٔ عقدهٔ اودیپ و توتم و تابو، تفسیری سکولارـ اومانیستی از دین و اخلاق ارائه دهد. تئوری فروید درخصوص توتم و تابو در تفکر اومانیستی و تفسیر بیولوژیکـ داروینی فروید از انسان ریشه دارد. آنتونی استور در توضیح آرای فروید در کتاب توتم و تابو چنین میگوید: کتاب توتم و تابو که شامل چهار فصل است و در ابتدا جدا از هم نشر یافت و در ۱۹۱۳ به صورت یک جلد منتشر شد. منابع اصلی فروید بحث و فحصهای مردمشناسی داروین در کتاب هبوط انسان، کمان طلایی اثر سر جیمز فریزر و نظریههای رابرتسون اسمیت و ج.ج.آتکینسون بود. این منابع امروزه جزئاً یا کلاً از اعتبار افتادهاند. توتم نشانهٔ نمادین گروه اجتماعی خاصی در درون قبیله بوده است. ممکن بوده است به صورت حیوان یا در موارد کمتری یک درخت یا پدیدهای طبیعی مانند باران باشد. توتم شیئی مورد تقدیس یا پرستش بوده و تابو (محرمات) قوانینی بوده که کشتن، خوردن و گاه حتی لمس کردن توتم را ممنوع میکردهاند. اما در مراسم جمعی قبیله میشده است که طی مناسکی حیوان توتم را قربانی کنند و حتی به صورت مائدهٔ قدسی آن را بخورند.
معرفی نویسنده: شهریار زرشناس
شهریار زرشناس نویسنده و پژوهشگر حوزهی فلسفه و سیاست، در سال ۱۳۴۴ در تهران و در خانوادهای آملی متولد شد. زرشناس عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و همچنین مشاور فرهنگی دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی بوده است. او سابقهی تدریس دروسی مثل تاریخ تمدن، فلسفه و جامعهشناسی در دانشگاه را نیز داشته است.
زرشناس کودکی خود را به علت شغل پدر و بیماری مادر در کنار پدربزرگ و مادربزرگش گذراند. از یازدهسالگی شیفتهی مطالعه شد بهطوری که در پانزدهسالگی مدرسه را رها کرد و شبانهروز در خانه به مطالعه پرداخت. در همان سالها، کتاب خریدن از سوی خانواده به دلیل نگرانی در مورد سلامتیاش برای او منع شد و زرشناس پولی بابت خرید کتاب نمیگرفت. همین امر پای او را به کتابخانه قلهک باز کرد، جایی که او از هشت صبح تا هفت عصر در آن مشغول خواندن بود. به گفتهی خود زرشناس، آشنایی او با فلسفه در کودکی از طریق مجموعه کتابهایی بود که موسسهای به نام «در راه حق و اصول» منتشر میکرد که آن زمان تحت ریاست آیتالله مصباح قرار داشت؛ کتابهای کوچکی که تلاش داشت فلسفه را به صورت سیستماتیک اما ساده آموزش دهد. شهریار زرشناس در نهایت برای تکمیل تحصیلات خود به کشور یوگسلاوی رفت و ۶-۷ سالی را در آنجا زندگی کرد. زرشناس به تحصیل روانشناسی در مقطع دکتری در کشور کرواسی پرداخت، اما به دلیل عدم پذیرش موضوع پایاننامه از سمت دانشگاه، موفق به اخذ مدرک و اتمام تحصیلات خود نشد. او بعدتر از سمت شورای عالی انقلاب فرهنگی نشان عالی فرهنگ و درجهی دکتری گرفت. زرشناس در تمام این سالها وقت خود را صرف پژوهش و نوشتن کرده است. او در دورهی سردبیری شهید آوینی بر ماهنامهی سوره، از نویسندگان این نشریه و سردبیر ماهنامههای شرق در دههی هفتاد بوده است. تا کنون بیش از بیست اثر از زرشناس به چاپ رسیده است. در ادامه به معرفی مختصر برخی از آثار او میپردازیم.
یکی از مهمترین آثار زرشناس، مجموعهای ششجلدی به نام «اندیشه در بحران» است که در آن به مهمترین ایدهها و مبانی نظری متفکران غربی پرداخته است. این مجموعه برای علاقهمندان مباحث فلسفه و جامعهشناسی مناسب است. جلد اول به بررسی اندیشههای فروید و جریان فرویدیسم پرداخته است. ایدهها و نظریات برلین، فریدمن و راولز در جلد دوم این کتاب بررسی شدهاند. زرشناس در جلد سوم این مجموعه به مبانی نظری نئولیبرالیسم و سرمایهداری مدرن پرداخته است و زندگی و نظریات فون هایک و ریچارد رورتی را مورد بررسی قرار داده است. جلد چهارم این مجموعه به بیان آرای ریمون آرون و رولان بارت و جلد پنجم به اندیشههای سارتر و کاسیرر اختصاص داده شده است. زرشناس در جلد آخر این مجموعه به طور اجمالی به نظریات لکان، آرنت، هابرماس و یونگ پرداخته و جایگاه آنان را در تاریخ اندیشهی مدرن مشخص کرده است. این مجموعه توسط انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است.
«نگاهی کوتاه به تاریخچه روشنفکری در ایران» کتاب دیگری از شهریار زرشناس است که در دو جلد و توسط نشر معارف منتشر شده است. او در جلد اول این مجموعه نخست به ماهیت اندیشهی اومانیستی و نهضت روشنگری در غرب پرداخته و سپس جریان تجدد و روشنفکری غربزده در ایران دورهی قاجار را بررسی کرده است. نسل دوم جریان روشنفکری در ایران در دورهی مشروطه و پهلوی اول در جلد دوم ابن مجموعه مورد پژوهش قرار گرفته است.
«ماهیت سرمایهداری مدرن» یکی دیگر از آثار زرشناس است که توسط نشر معارف به چاپ رسیده است. این کتاب تلاش میکند تا به صورت اجمالی به ماهیت سرمایهداری و مؤلفههای آن بپردازد. او در این کتاب تلاش میکند تا مقایسهای بین دستگاه فکری سرمایهداری و مبانی اسلام انجام دهد و همچنین به پیامدهای جهانی سرمایهداری همچون فقر و نابرابری بپردازد.
«نئولیبرالیسم ایرانی و تهاجم فرهنگی» نیز توسط نشر معارف منتشر شده است. این اثر به انقلاب اسلامی بهعنوان لحظهی گذار تاریخ از سلطهی غرب پرداخته است. شهریار زرشناس در این کتاب به آثار سلطهی غرب بر تاریخ و جهان پرداخته است و انحطاط و وضعیت بحرانی تفکر غربی را گوشزد کرده است. همچنین نویسنده در این کتاب به طور خاص با تمرکز بر ایران و تاثیر تفکر منحط غرب و تهاجم فرهنگی بر آن، به بازخوانی تاریخ ایران معاصر پرداخته است.
«پیشدرآمدی بر رویکردها و مکتبهای ادبی»، «مبانی نظری غرب مدرن»، «تکنوکراسی»، «واژهنامه سیاسی-فرهنگی» و «گفتوگو با امروز» از دیگر آثار این نویسنده هستند.
