تاریخ بیست ساله ایران، نام اثری است هشت جلدی به نگارش و تألیف حسین مکی.
این اثر از بسیاری از جهات یک اثر منحصر به فرد محسوب می‌گردد. برای نخستین بار در طول تاریخ معاصر ایران، نگارش و نشر یک اثر بیش از چهل سال به طول انجامیده‌است. این اثر که بخش‌هایی از مجلد نخست آن در سال ۱۳۲۱ در روزنامه مهر ایران منتشر می‌شده، سر انجام در سال ۱۳۶۴ (جمعا چهل و سه سال) به چاپ جلد نهایی (جلد هشتم) رسیده‌است.
بر خلاف نام کتاب، این اثر به شرح وقایع ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۳ (بیست و چهار سال) می‌پردازد. برخی معتقدند که کتاب‌های زندگانی سیاسی سلطان احمد شاه و نفت و نطق مکی (هر دو به قلم همین نویسنده) را نیز می‌توان به عنوان مقدمه و موخره تاریخ بیست ساله ایران در نظر گرفت.
درباره حسین مکی (1290 – 1378 هـ.خ)
مورخ و سیاست‌مدار
تاریخ تولد: 1290/01/01 خورشیدی
تاریخ درگذشت: 1378/09/17 خورشیدی (88 سالگی)
محل تولد: یزد
ژانر: تاریخ و سیاست
زندگی‌نامه
همراهی او با دکتر مصدق در نهضت ملی شدن نفت او را به شهرت رساند. بعد از سی تیر به مخالفت با دکتر مصدق پرداخت.وی در ۱۳۲۲ به اتفاق عده‌ای از مهندسین، حزب ایران را تأسیس کرد. در سال ۱۳۲۴، برابر با پنجمین دوره نخست وزیری قوام به معاونت شهرداری تهران انتخاب شد سپس با سمت مدیرکل وزارتخانه کار به فعالیت پرداخت و پس از تشکیل حزب دموکرات (۱۳۲۵ش) به درخواست احمد قوام عضویت مؤسس حزب مزبور را پذیرفته عضو کمیته تشکیلات شد و سرانجام به ریاست تشکیلات حزب در غرب ایران منصوب گردید. مکی در همین دوران، نماینده مردم اراک در مجلس پانزدهم شد. او در ۱۳۲۶ش پس از بازنگری در مواضع سیاسی خود، در دوران حکومت رزم آرا و ساعد به مخالفت با قرارداد «گس-گلشائیان» پرداخت. در اواخر عمر این دوره از مجلس دولت عجله داشت که قرارداد گس-گلشائیان را به تصویب برساند. به همین لحاظ مکی شبها را در مجلس می‌خوابید تا بتواند روز بعد اولین سخنران مجلس باشد و نوبت را از دست ندهد. بدین ترتیب او توانست تا پایان عمر مجلس پانزدهم بطور یک روند به عنوان مخالف سخنرانی کند و وقتی برای تصویب قرارداد باقی نگذارد. در همین ایام با همکاری دکتر بقایی حزب اقلیت را تشکیل داد. او در مجلس شانزدهم با همکاری دکتر مصدق به نمایندگی مردم تهران برگزیده شد و قویاً با دولت رزم آرا مبارزه کرد.حسین مکی در زمره معترضان انتخابات دوره ۱۶ مجلس به همراه دکتر مصدق و جمعی از مدیران جراید در کاخ شاه متحصن گردید، همچنین به عنوان مخبر کمیسیون نفت در همین دوره انتخاب شد و در سال ۱۳۲۸ به جبهه ملی پیوست و با سمت دبیر آن حزب در ملی شدن صنعت نفت فعالیت کرد. در دولت دکتر مصدق به عنوان یکی از اعضای هیئت خلع ید، از شرکت سابق نفت برگزیده شد و برای تحقق این امر عازم خوزستان شد و پس از سه ماه مسئولیت امور عمرانی خوزستان را بر عهده گرفت و در ۱۳۳۰ همه تابلوهای شرکت نفت ایران و انگلیس را پایین آورد و پیام تشکری از دکتر مصدق و نیز آیت‌الله کاشانی دریافت کرد. وی در همین هیئت برای دستیابی به اهداف نهضت ملی به خارج از کشور رفت. او در شمار افرادی بود که تهدید به جلوگیری از صادرات نفت ایران کرد و به همین علت روزنامه‌ها به او لقب «سرباز فداکار وطن» دادند.مکی در دوره ۱۷ مجلس شورای ملی نیز به عنوان نماینده اول از تهران انتخاب شد. در ۲۹/۱۲/۱۳۳۱ از سوی دکتر مصدق به عنوان مشاور انتخاب گردید تا برای دفاع از حقوق مشروع کشور با وی همکاری و تشریک مساعی نماید که البته به علت بروز اختلافاتی، وی از این کار امتناع ورزید.بعد از واقعه ۳۰ تیر ۱۳۳۱ فاصله او از دکتر مصدق بیشتر شد و با آیت‌الله کاشانی و بقایی به همکاری پرداخت. با این همه در شهریور ۱۳۳۱ بنا به دعوت بانک جهانی از سوی دکتر مصدق عازم آمریکا شد تا حمایت بانک جهانی را از موضع دولت ایران در مسئله نفت به دست آورد.در ۱۶ فروردین ۱۳۳۲ به همراه قائم مقام الملک رفیع و دکتر عبدالله معظمی جزء هیئت هشت نفری از سوی مجلس مأمور شد تا از یک سو بین دکتر مصدق و شاه و از سوی دیگر میان مصدق و آیت‌الله کاشانی آشتی برقرار سازد. در همین زمان به پیشنهاد دکتر مصدق از سوی شاه نامزد وزارت دربار شد که مکی نپذیرفت.در روز اول شهریور ۱۳۳۲ مکی طی نامه‌هایی خطاب به شاه و نخست وزیر محاکمه دکتر مصدق را در دادرسی ارتش خلاف قانون دانست و متذکر شد مصدق بایستی طبق قانون محاکمه وزراء تحت تعقیب قرار گیرد. در ۲۵ شهریور ماه طبق تصویب‌نامه هیئت وزیران به عضویت شورایعالی نفت انتخاب شد.در سال ۱۳۳۴ به دنبال سوءقصد به حسین علاء، دادرسی ارتش، پرونده قتل رزم آرا را مورد رسیدگی قرار داد و عده‌ای در حدود ۲۲ نفر بازداشت شدند که از جمله بازداشت شدگان حسین مکی بود و مدت زندانیش قریب یک ماه طول کشید.مکی به اتفاق دکتر مظفر بقایی در سال ۱۳۳۹ سازمان «نگهبان آزادی» را بنیاد نهاد و علیه انتخابات تابستانی دوره بیستم اعلام جرم کرد، پس از مدت کوتاهی از این فعالیت جلوگیری شد و پس از آن مکی از فعالیت‌های سیاسی تا حدودی کناره گرفت و به کار تدوین و تحقیق تاریخ معاصر پرداخت. و سراجام در سال ۱۹۷۸ براثر بیماری سرطان درگذشت و در بهشت زهرا مدفون گشت.
جلد ششم “تاریخ بیست ساله ایران “که نخستین بار در سال 1362انتشار یافته “استمرار دیکتاتوری رضاشاه پهلوی “نام دارد .در این جلد از کشتارها و تمهیدات رضاشاه به منظور استمرار قدرت مطلقه خود و جمع‌آوری املاک و ثروت، سخن رفته است .مطالب این مجلد تا وقایع سال‌های جنگ دوم جهانی ادامه می‌یابد که در این سال پایه‌های قدرت رضاشاه متزلزل می‌شود .جلد حاضر با این مباحث شکل گرفته است :ثروت رضاشاه و چگونگی جمع‌آوری آن ;املاک واموال به چه کیفیت به دست آمده1 : از بودجه شهرداری، 2 تصرف املاک مردم، 3 فروش خالصجات دولت، 4 کوچاندن عشایر و ایلات، 5 رفتار مامورین املاک شاهی با مردم ; رضاشاه در مشهد ;مسافرت پهلوی به ترکیه ;سلب حقوق نمایندگان ایلات ; افتتاح دانشکده فنی ;یکی شدن ساعات در کشور ;کابینه فروغی ;تاسیس فرهنگستان ;افتتاح دوره دهم مجلس ;فرار سرلشکر آیرم رییس شهربانی کل ; تغییر کلاه و لباس ;ایجاد محدودیت روحانیون ;ره‌آورد سفر ترکیه ;رفع حجاب ; استعفای فروغی و تشکیل کابینه جم ;اعدام اسدی نایب التولیه آستان قدس ; انعکاس کشف حجاب ;فاجعه مشهد ;ماه‌های شمسی به جای ماه‌های قمری ;اولین جشن نوروزی با لباس رسمی ;راه آهن شمال ;اعطای امتیاز نفت به کمپانی‌های آمریکایی ;خودکشی یا قتل داور ;اولین قطار راه آهن شمال ;همبستگی ایران با همسایگان ;پیمان سعدآباد ;افتتاح دوره یازدهم مجلس ;گشایش تونل کندوان ; کشف شبکه کمونیستی ;عروسی ولیعهد ;ایجاد بانک رهنی ;سرشماری ;گشایش دوازدهمین دوره قانونگذاری ;آغاز جنگ دوم جهانی ;بی طرفی ایران در جنگ ;برکناری دکتر متین دفتری و ریاست وزرایی منصور ;چگونه از تجزیه ایران جلوگیری شد .در لابه‌لای صفحات این جلد نیز عکس‌هایی از رجال سیاسی و اداری دوران رضاشاه به چاپ رسیده و در صفحات پایانی فهرست اعلام آمده است .
صفحه ویکی‌پدیای کتاب
تاریخ بیست‌سالهٔ ایران اثری است هشت‌جلدی به نگارش و نویسندگی (و تحقیق) حسین مکی. این اثر از بسیاری از جهات یک اثر منحصر به فرد محسوب می‌گردد. برای نخستین بار در طول تاریخ معاصر ایران، نگارش و نشر یک اثر، بیش از چهل سال به طول انجامیده است. این اثر که بخش‌هایی از مجلد نخست آن در سال ۱۳۲۱ در روزنامه مهر ایران منتشر می‌شده، سرانجام در سال ۱۳۶۴ (مجموعاً چهل و سه سال) به چاپ جلد نهایی (جلد هشتم) رسیده است.
برخلاف نام کتاب، این اثر به شرح وقایع ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۳ (بیست و چهار سال) می‌پردازد. برخی معتقدند که کتاب‌های زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه و نفت و نطق مکی (هر دو به قلم همین نویسنده) را نیز می‌توان به عنوان مقدمه و مؤخرهٔ تاریخ بیست‌سالهٔ ایران در نظر گرفت.
در خصوص این کتاب، مقالات مختلفی توسط نویسندگان داخلی و خارجی معاصر نگاشته شده و اسناد گزارش‌ها و گزارش‌های زیادی هم در ساواک و تأمینات تهیه گردیده است. از نقاط قوت این کتاب می‌توان به نحوهٔ استدلال و منابع قوی که در این کتاب استفاده شده و نیز به نثر افشاگرانهٔ مکی در نگارش آن اشاره نمود. همچنین ضعف در ارجاع به منابع و مستندسازی (علی‌رغم آن‌که هنوز مطلب اشتباهی در آن یافت نشده است) و همچنین لحن جانبدارانهٔ آن به لحاظ آن‌که مکی خود به عنوان نمایندهٔ مجلس مخالف نقشی در جریانات داشته است، از نقاط ضعف کتاب به‌شمار می‌آیند.
این کتاب بارها توسط انتشارات امیرکبیر، انتشارات ایران، انتشارات علمی و نشر ناشر چاپ و تجدید چاپ شده‌است.
