خواب آشفته نفت (4 جلدی)، محمدعلی موحد

“خواب آشفته نفت” روایتی است چهار جلدی از چهره ی نام آشنای تاریخ و ادبیات کشور، دکتر “محمد علی موحد”، که به همت نشر کارنامه منتشر شده است. در جلد نخست این اثر “محمد علی موحد” مطالبی از “از قرارداد دارسی تا سقوط رضا شاه” به خوانندگان ارائه می کند و در جلد دوم و سوم به مسائل مربوط به “دکتر مصدق و نهضت ملی ایران” می پردازد. در نهایت نویسنده در جلد چهارم کتاب “خواب آشفته نفت”، آنچه از “از کودتای ۲۸ مرداد تا سقوط زاهدی” اتفاق افتاده را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد.

“محمد علی موحد” در “خواب آشفته نفت”، مبنای روایت خود را براساس ظریف کاری ها و جزییات حقوقی قراردادها و مذاکره های نفتی قرار داده و از این دریچه به واکاوی مسائل می پردازد. با توجه به اشراف نویسنده بر مطالب ارائه شده که ماحصل تحصیلات دانشگاهی وی در زمینه ی حقوق و علوم سیاسی، فعالیت در کسوت سردبیر روزنامه ی شرکت نفت در زمان دکتر مصدق و همچنین تجربیات کاربردی او در سمت معاون اجرایی اوپک در ابتدای تاسیس آن می باشد، “خواب آشفته نفت” به یک اثر قدرتمند و گرانبها تبدیل شده که روایاتی مستند و دقیق از تاریخ را در تلفیق با نثری ادبی و خیره کننده ارائه می کند. نویسنده اظهار می دارد که “خواب آشفته نفت” در واقع داستانی است از توسعه ی ایران زمین که در بستری از اتفاقات ریز و درشت صورت گرفت و اکنون با استناد به تجربیات و علم نویسنده ی اثر، خوانندگان با جزییات قابل توجهی از اتفاقات پشت پرده ی جنبش نفت، توسعه ی ایران و آسیب شناسی مربوط به آن آشنا می شوند.

محتوای هر جلد

از قرارداد دارسی تا سقوط رضا شاه

بررسی شکل‌گیری قرارداد دارسی، نقش تیمورتاش در مذاکرات، و تأثیرات سیاسی و حقوقی آن تا پایان سلطنت رضاشاه.

دکتر مصدق و نهضت ملی ایران (جلد اول)

روایت مبارزات دکتر محمد مصدق برای ملی شدن صنعت نفت، چالش‌ها با شرکت نفت انگلیس، و فضای سیاسی آن دوران.

دکتر مصدق و نهضت ملی ایران (جلد دوم)

ادامه‌ی روایت نهضت ملی، مذاکرات بین‌المللی، و فشارهای داخلی و خارجی تا کودتای ۲۸ مرداد.

از کودتای ۲۸ مرداد تا سقوط زاهدی

تحلیل پیامدهای کودتا، نقش آمریکا و انگلیس، و بازگشت سلطه‌ی نفتی با قراردادهای جدید.

درباره نویسنده

محمدعلی موحد، مورخ و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران و مصحح نامدار، حقوق دان و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی است

در سال 1302 در شهر تبریز دیده به جهان گشود. وی تحصیل را در مدارس تدین و اتحاد نوی شهر تبریز آغاز نمود و در سال 1319 پس از اخذ دیپلم متوسطه در رشته ادبی به تهران آمد. اما به واسطه فوت پدر (در سال 1317) به تبریز بازگشت و سرپرستی خانواده را برعهده گرفت و به مدت ده سال در تبریز و تهران رحل اقامت افکند.

در سال 1329 به شرکت نفت آبادان رفته و پس از خلع ید انگلیسی ها در سال 1332، سردبیری روزنامه ی شرکت نفت را به عهده گرفت و در همین سال به تهران انتقال یافت. وی در سال 1332 کار بر روی ترجمه «رحله ابن بطوطه» (سفرنامه ابن بطوطه) را انجام داد که در سال 1336 منتشر و به واسطه قدرت قلم و شیوایی ترجمه، مورد توجه ارباب فضل قرار گرفت و نام موحد بر سر زبان ها افتاد. چنان که استادانی چون مجتبی مینویی و محمدعلی جمال زاده او را مورد تشویق و تفقد قرار دادند.

دکتر موحد تحصیلات خود را در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ادامه داد و موفق به اخذ مدرک دکترای حقوق خصوصی از این دانشگاه شد و در سال 1338 پس از فراغت از تحصیل، برای آشنایی بیشتر با مباحث حقوق بین الملل به انگلستان رفته و مطالعات خود را زیر نظر پرفسور جنینگز در کمبریج و پروفسور شوارتزنبرگ در لندن ادامه داد.

همچنین در این دوران با ایران شناسانی چون آربری، مینورسکی و لاکهات مجالست کرده و به تحقیق روی نسخه های خطی موجود در موزه بریتانیا پرداخت و از این میان نسخه «سلوک الملوک» تألیف فضل الله روزبهان خنجی متخلص به امین را برای تصحیح انتخاب کرد.

وی علاوه بر وکالت پایه یک دادگستری، از آغاز تاسیس شرکت ملی نفت ایران در کادر حقوقی شرکت نفت وارد شد و تا بالاترین درجات (مشاور عالی رئیس هیئت مدیره، مشاور ارشد و عضو اصلی هیئت مدیره) انجام وظیفه کرده و در ابتدای تاسیس اوپک به مدت شش ماه معاونت اجرایی آن سازمان در ژنو را عهده دار بوده است.

وی در کنار مشاغل رسمی، به تدریس حقوق مدنی و حقوق نفت در دانشکده حقوق دانشگاه تهران و دانشکده علوم مالی و حسابداری پرداخت. ایشان در طول زندگی خویش، همواره مشغول به تحقیق، تألیف و ترجمه بوده و آثار بزرگی از خود به یادگار گذاشته است که بی شک، بزرگ ترین آن ها تحقیق در متون عرفانی، به ویژه چاپ انتقادی مقالات شمس تبریزی است که انتشارات خوارزمی آن را به بازار نشر عرضه کرد.

علاوه بر آن، وی کتاب «خواب آشفته نفت»، که به تاریخ معاصر ایران در دوره زمامداری مصدق و بعد از آن و ماجرای نفت می پردازد را از سوی نشر کارنامه به بازار نشر عرضه کرد که تا به امروز سه جلد آن منتشر شده است. این کتاب جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی در حوزه تاریخ(تألیف) را به مؤلف و ناشر اختصاص داد.

وی در مردادماه 1386 در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به خاطر عمری خدمات فرهنگی مورد تقدیر قرار گرفت. او در زمینه مولوی پژوهی هم دستی چیره دارد و مقالات و کتاب هایی در این زمینه انتشار داده است که آخرین آن را انتشارات کارنامه به بازار کتاب عرضه کرد.

ویژگی‌های برجسته

تحلیل حقوقی دقیق

موحد با تخصص در حقوق بین‌الملل، قراردادها را از منظر حقوقی بررسی می‌کند.

نثر ادبی و مستند

کتاب با زبانی روان، اما مستند و مستدل نوشته شده و برای خواننده‌ی عمومی و پژوهشگر قابل استفاده است.

استناد به منابع تاریخی و اسناد رسمی

از آرشیوهای داخلی و خارجی، روزنامه‌ها، مکاتبات دیپلماتیک و خاطرات سیاسی بهره گرفته شده است.

نقد سیاست‌های نفتی ایران

نویسنده با نگاهی بی‌طرفانه، عملکرد دولت‌ها، مجلس و رسانه‌ها را در مواجهه با نفت بررسی می‌کند.

قسمت هایی از کتاب خواب آشفته نفت

 نیست آن سوتر ز عبّادان دهی سابقه ی من با نفت برمی گردد به همان ایام که زمان آغاز و اوج گیری ماجراهای این دفتر است. سفری داشتم به آبادان، سفری که از بد حادثه بود و نه از سر شوق و رغبت. … آبادان را من از سفر نامه ی ناصر خسرو می شناختم. او در بصره به قایق نشسته و پس از سه روز راه از مسیر رودخانه به آبادان رسیده بود؛ راهی که می گوید هر دو سوی آن «باغ و بوستان و کوشک و منظر» بود. ناصر آبادان را جزیره ای تصویر می کند بر کنار دریا در میان دو شاخه ی شط: «از هیچ جانب به عبّادان نتوان شد الّا به آب گذر کنند و جانب جنوبی عبّادان خود دریای محیط است که چون مدّ بالا باشد تا دیوار عبّادان آب بگیرد و چون جزر شود کمتر از دو فرسنگ دور شود.» … عرب ها آبادان را آخر آبادانی می دانستند و منوچهری از قول آن ها گفته است: «نیست آن سوتر ز عبّادان دهی.» یک شاعر اسپانیایی که از اندلس به آبادان رفته است، به همشهریان خود پیام می فرستد که اینک پایش به آن سر دنیا رسیده است و آبادان را جایی معرفی می کند که در آن پاره نانی را باید هدیه تلقی کرد و جرعه آبی را باید به پول خرید. معلوم است که به شاعر در آبادان بسیار بد گذشته است. … در آبادانی که من دیدم از آن عوالم خبری نبود. از یک سو روی آب تا چشم کار می کرد کشتی های نفت کش را می دیدی که پشت سر هم لنگر انداخته بودند و منتظر تا به نوبت پیش آیند و شکم خالی خود را از نفت پر کنند و باز در دریا ناپدید شوند. و از سوی دیگر روی خاک، موسسه ی عظیمی که بزرگ ترین پالایشگاه آن روز جهان بود، در چهار میلیون مترمربع مساحت، بیست و چهار ساعته بر خورد می پیچید و نفیر می کشید و دود و آتش و بوی غلیظ نفت در فضا می پراکند و اتومبیل ها و اتوبوس ها و کامیون هایی که دور و بر پالایشگاه در تکاپو بودند.

 پیشینیان ما گفته بودند که نفت نشان از آشفتگی ها و درگیری ها دارد. هر که نفت در خواب بیند به مصیبتی گرفتار آید. نفت زن بی حفاظ بلایه کار است که سر کردن با او دشوار است. اگر از دست بگذاری و غفلت کنی چه ها که نکند! نفت مال حرام بی سرانجام است. بدنامی دارد و عاقبت ندارد. خواب نفت خبر می دهد که گرفتاری سیاسی (نائبه من سلطان) در راه است! ما می گفتیم که این حرف ها خرافات است. می گفتیم که این مدعیان تعبیر خواب در دنیای قدیم گرفتار اوهام خویش بوده اند. نفت و فساد و بدبختی؟ نفت و جنگ و زد و خورد؟ این حرف ها یعنی چه؟ از آن گاه که در اوایل قرن بوی نفت از این منطقه برخاست دیدیم که پیران ما راست می گفته اند و آن گاه که در اواخر قرن درهای دوزخ بر فراز خلیج فارس باز شد و غریو سهمگین آتشبارها و نهیب سقوط موشک ها سایه ی وحشت و مرگ بر آب های نیلگون افکند، نه تنها مسافران هواپیمای ایرباس که همه ی ماهیان دریا و اشتران صحرا و نخلستان های بصره و نیزارهای بطایح نیز دریافتند که نفت چگونه ممکن است به جنگ و زد و خورد و آفت و بلا تعبیر شود!

مناسب برای چه کسانی؟

پژوهشگران تاریخ معاصر ایران

علاقه‌مندان به سیاست و حقوق نفت

دانشجویان رشته‌های علوم سیاسی، حقوق، اقتصاد و روابط بین‌الملل

کسانی که به دنبال فهم ریشه‌های بحران نفتی و استعمار اقتصادی‌اند