از سیدضیاء تا بختیار؛ دولت های ایران از کودتای سوم اسفند 1299 تا بهمن 1357، مسعود بهنود

از سید ضیا تا بختیار مسعود بهنود، با نشر جاویدان، یکی از مهم‌ترین آثار در حوزه تاریخ معاصر ایران است که تاملاتی عمیق و مستند درباره روند تحولات سیاسی و شخصیت‌های تاثیرگذار در تاریخ معاصر ایران ارائه می‌دهد. این اثر، گذر تاریخی است از دوره سید ضیاءالدین تا دوره بختیار، با نگاهی انتقادی و تحلیلی.

این کتاب یکی از آثار مهم مسعود بهنود در حوزه‌ی تاریخ شفاهی و تحلیلی ایران معاصر است. بهنود تلاش کرده است ضمن روایت مستند، چهره‌های انسانی سیاستمداران را نیز نشان دهد؛ به همین دلیل کتاب حال و هوایی داستانی دارد و برای عموم علاقه‌مندان به تاریخ معاصر، نه فقط پژوهشگران، خواندنی و جذاب است.

موضوع و محتوای از سید ضیا تا بختیار مسعود بهنود

در این کتاب، بهنود به بیان رویدادهای مهم، سیاست‌ها و شخصیت‌های کلیدی چون سید ضیاء، محمدرضا شاه، و بختیار می‌پردازد. او در قالب سفر در تاریخ، نقش هر کدام را در شکل‌گیری سیاست و جامعه ایران بررسی می‌کند و سعی دارد تصویر دقیقی از تحولات آن دوران ارائه دهد. این اثر بیشتر بر تحلیل‌های سیاسی و تاریخی است و به زوایای نهفته و تصمیمات کلان آن دوران می‌پردازد.

در این کتاب، مؤلف تصویری از رویدادها و سرانجام 48 دولتی که از تاریخ «اسفند 1299ش. تا دی 1357ش.» در ایران برروی کار آمدند، به دست میدهد. این مطالب، به ترتیب تاریخ تشکیل و انحلال دولت‌ها، گردآمده است. مطالب مربوط به هر دولت با فهرستی از اسامی اعضای کابینه و تصویری از نخست وزیر آن آغاز می‌شود و در لابه‌لای آن عکس‌هایی از شخصیت‌های مورد بحث به طبع رسیده است. مطالب کتاب با شرح تشکیل کابینه « سیدضیاء‌الدین طباطبایی 5 اسفند 1299 تا 8 خرداد 1300» آغاز و با دولت «شاپور بختیار 17 دی تا 22 بهمن 1357» به پایان میرسد. در کتاب از سید ضیا تا بختیار شرح دولت های سیدضیاء ، قوام السلطنه مشیرالدوله، مستوفی الممالک، سردار سپه، ذکاء‌الملک، مخبرالسطنه، فروغی، جم، متین دفتری، منصور الملک، سهیلی، ساعد، بیات، حکیمی، هژیر، رزم‌آرا، مصدق، علا  زاهدی، بختیار و… به رشته تحریر درآمده است.

دولت های ایران از کودتای سوم اسفند 1299 تا بهمن 1357

…باری کتاب حاضر نه کتاب تاریخی مأخذ و مرجع است که رویدادها را یکایک و تمام و کمال ثبت کرده باشد و نه «تاریخ» به معنای دقیق آن…

از سید ضیاء تا بختیار تنها گزارشی‏ست از دوران ۵۷ ساله…مسعود بهنود در مقدمه کتاب گفته است این کتاب را به عنوان یک سند تاریخی ننوشته بلکه یک روایت تاریخی است از زمان روی کار آمدن رضا خان تا سال 57 و حدود 100 فردی که در راس قدرت قرار گرفته اند.

«تاریخ‌نویسی» بهنود با کتاب نامدار «دولتهای ایران: از سیدضیا تا بختیار» آغاز می‌شود و موفقیت و استقبال بی‌نظیر از این کتاب ، این رسانه‌نویس را مشتاق به تاریخ‌نویسی می‌کند. مشخص نیست این علاقه خود بهنود به داستان‌سرایی بوده یا نتیجه ایراد گرفتن‌های وقت و بی‌وقت «تاریخ‌دانان» از صحت تاریخی مطالب «از سیدضیا تا بختیار». به هر حال هرچه بوده، به نظر می‌رسد که در طول سالیان، نویسنده که از ابتدا هم حوصله جر و بحث نداشته ترجیح می‌دهد به جای آنکه «کتاب تاریخی» بنویسد، «داستان تاریخی» بیافریند.

تا هر جا هم کسی خواست ایراد بگیرد به راحتی بشود گفت این یک داستان است که از واقعیت‌های تاریخی ایران استفاده کرده نه یک کتاب علمی تاریخی. خلاص!مسعود بهنود در مقدمه کتاب گفته است این کتاب را به عنوان یک سند تاریخی ننوشته بلکه یک روایت تاریخی است از زمان روی کار آمدن رضا خان تا سال 57 و حدود 100 فردی که در راس قدرت قرار گرفته اند. «تاریخ‌نویسی» بهنود با کتاب نامدار «دولتهای ایران: از سیدضیا تا بختیار» آغاز می‌شود و موفقیت و استقبال بی‌نظیر از این کتاب (از سال 1367 تاکنون این کتاب بیش از دوازده بار تجدید چاپ شده)، این رسانه‌نویس را مشتاق به تاریخ‌نویسی می‌کند.

مشخص نیست این علاقه خود بهنود به داستان‌سرایی بوده یا نتیجه ایراد گرفتن‌های وقت و بی‌وقت «تاریخ‌دانان» از صحت تاریخی مطالب «از سیدضیا تا بختیار». به هر حال هرچه بوده، به نظر می‌رسد که در طول سالیان، نویسنده که از ابتدا هم حوصله جر و بحث نداشته ترجیح می‌دهد به جای آنکه «کتاب تاریخی» بنویسد، «داستان تاریخی» بیافریند. تا هر جا هم کسی خواست ایراد بگیرد به راحتی بشود گفت این یک داستان است که از واقعیت‌های تاریخی ایران استفاده کرده نه یک کتاب علمی تاریخی. خلاص!

سبک نگارش و روش تحلیل

مسعود بهنود در این اثر، از سبک روایی مستند و تحلیل‌های عمیق بهره برده است. او با بهره‌گیری از اسناد، روایت‌های تاریخی و تحلیل‌های سیاسی، تصویر واقعی و چندوجهی از دوره‌های مختلف تاریخ معاصر ایران ارائه می‌دهد و در عین حال، دیدگاه‌ها و نقدهای شخصی‌اش را هم بیان می‌کند.

برخی از محورهای کتاب

زندگی و نقش سیاسی سید ضیاالدین طباطبایی در کودتای ۱۲۹۹.

برآمدن و سقوط رجال دوران پهلوی اول و دوم.

روایت‌هایی از محمد مصدق، حسین علاء، امینی، هویدا و دیگر نخست‌وزیران.

بررسی آخرین روزهای حکومت پهلوی و نقش شاپور بختیار.

ترسیم فضای سیاسی، اجتماعی و مطبوعاتی ایران در یک سده‌ی پرآشوب.

نکات کلیدی

تحلیل تاریخ معاصر ایران از دوران سید ضیاء تا بختیار

بررسی سیاست‌ها، شخصیت‌ها و رویدادهای مهم

نگاه انتقادی و مستند به تحولات سیاسی

مرور نقش نظامی‌ها، سیاستمداران و مردم در تغییرات اجتماعی

فهرست

» دولت سید ضیاء-اسفند 1299

» دولت قوام السلطنه خرداد 1300

» دولت مشیرالدوله اسفند 1300

» دولت قوام السلطنه خرداد1301

» دولت موستوفی الممالک بهمن 1301

» دولت مشیرالدوله خرداد1302

» دولت سردارسپه آبان 1302

» دولت ذکاء الملک آذر1304

» دولت مستوفی الممالک تیر1305

» دولت مخبرالسلطنه خرداد 1306

» دولت فروغی شهریور1312

» دولت سهیلی- اسفند 1320

» دولت قوام-مرداد1321

» دولت سهیلی بهمن 1321

و …

نتیجه‌گیری

“از سید ضیاء تا بختیار” اثری است خردمندانه و مستند، که برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران، مهم و ارزشمند است. این کتاب مسیر تحولات سیاسی و اجتماعی ایران را از دیدگاهی انتقادی و تحلیلی بازمی‌نماید. کتاب به عنوان مروری معتبر بر این عصر مهم در تاریخ کشورمان شناخته می‌شود.